Een Kwestie van Water
Waterkwesties behoren tot de meest urgente uitdagingen van de eenentwintigste eeuw. Toch blijven de vragen die water oproept complex en vaak omstreden. Terwijl droogte, overstromingen en een stijgende zeespiegel steeds nadrukkelijker de gevolgen van klimaatverandering zichtbaar maken, neemt ook de druk op onze waterlandschappen toe door verstedelijking, industrie, landbouw, mobiliteit en energietransities.
Bovendien wordt het actuele debat over water gedomineerd door een focus op nauw afgebakende problemen: watertekort, wateroverlast, vervuiling, scheepvaart, economie of natuurbeheer. Hoewel dergelijke benaderingen noodzakelijk zijn, dreigen ze voorbij te gaan aan de bredere maatschappelijke, culturele en ecologische betekenissen van water. Water is immers niet enkel een hulpbron die beheerd moet worden, maar ook een drager van geschiedenis, identiteit, herinnering, verlies en verbeelding.
De uitdagingen waarmee we vandaag worden geconfronteerd vragen daarom om een transdisciplinaire benadering waarin onderzoekers, kunstenaars, beleidsmakers, overheidsdiensten, bedrijven en maatschappelijke organisaties gezamenlijk perspectieven ontwikkelen. Net in de ontmoeting tussen wetenschappelijke expertise, lokale kennis, artistieke verbeelding en beleidspraktijk ontstaan mogelijkheden om complexe waterkwesties op een genuanceerde manier te benaderen. Daarbij gaat het niet alleen om het ontwikkelen van oplossingen, maar ook om het erkennen van bestaande wederzijdse afhankelijkheden en het creëren van ruimte voor uiteenlopende stemmen, perspectieven en vormen van kennis. Hoe kunnen we deze meerstemmige relatie tot water (her)denken in tijden van klimaatverandering, droogte en overstromingen? En hoe kan die nieuwe relatie worden vertaald in duurzame en zorgzame benaderingen binnen onderzoek, beleid, kunst- en cultuurpraktijken en maatschappelijke initiatieven?
CASE: KANAAL GENT-TERNEUZEN
De regio rond het Kanaal Gent-Terneuzen vormt hiervoor een bijzonder interessante case. Het kanaal is meer dan een economische verbinding tussen twee punten. Het is een regio waarin havenactiviteiten, industrie, mobiliteit, natuurontwikkeling, erfgoed, leefkwaliteit en klimaatvraagstukken samenkomen. Het kanaal wordt daarbij niet enkel beschouwd als infrastructuur, maar als een hydro-ecologisch systeem waarin menselijke en meer-dan-menselijke actoren voortdurend met elkaar verweven zijn.
Tegelijk kent een kanaal altijd verbanden met andere plekken en de bredere wereld. Het vormt een plaats waar mondiale vraagstukken lokaal tastbaar worden: de verhouding tussen economie en ecologie, de impact van klimaatverandering, de toekomst van industrie en havenactiviteiten, vraagstukken rond mobiliteit en leefkwaliteit, en de relatie tussen lokale gemeenschappen en mondiale ontwikkelingen. Het Kanaal Gent-Terneuzen is dus niet alleen een interregionale waterweg, maar kan ook fungeren als ‘collaboratorium’ voor sociaal-ecologische transformaties.
Binnen deze casus keren drie onderling verbonden onderzoekslijnen terug.
Weg van Water onderzoekt het kanaal als economische as en mobiliteitscorridor. Hoe kunnen onderzoekers, burgers, bedrijven, beleidsmakers, kunstenaars en maatschappelijke organisaties samen nieuwe antwoorden verkennen rond de uitdagingen die zich aandienen langs onze waterwegen? Op welke manier kunnen kanalen meer zijn dan transportassen alleen, en uitgroeien tot ruimtes waar economische ontwikkeling, ecologische zorg, innovatie, erfgoed en gemeenschapsvorming elkaar versterken?
Waterlanders richt zich op onze relatie tot water. Hoe kunnen gevoelens van verlies, bezorgdheid en verbondenheid die ontstaan door veranderende, beschadigde en ontwrichte waterlandschappen aanleiding geven tot bijkomende en nieuwe vormen van zorg, kennis en collectieve actie? Wat betekenen droogte en overstromingen in onze relatie tot water? En hoe kunnen artistieke en maatschappelijke praktijken bijdragen aan het ontwikkelen van nieuwe ecologische verbindingen?
De Stand van het Water focust op de uitdagingen van extreem lage en extreem hoge waterstanden. Hoe kunnen we omgaan met de toenemende confrontatie met droogte, waterschaarste, wateroverlast en overstromingen? Welke kennis, praktijken en vormen van samenwerking zijn nodig om onze leefomgeving klimaatbestendig, duurzaam en rechtvaardig vorm te geven? En wat vertelt de stand van het water ons over de bredere toestand van onze samenleving en leefomgeving?
Met deze vragen wordt aan de slag gegaan in een reeks te verkennen onderzoeks- en onderwijsactiviteiten. De Kwestie van Water wordt geïnitieerd vanuit de onderzoeksgroep S:PAM (Studies in Performing Arts & Media) en bouwt voort op lopende onderzoeks- en valorisatietrajecten zoals het FWO-project Con-Fluvial en het valorisatieproject Tidal Change, maar wordt nadrukkelijk universiteitsbreed opgezet.
De verkenning van deze vraagstukken wijst op het belang van een denken-in-verbindingsstreepjes (hyphenated thinking): een geïntegreerde benadering waarin ecologie, economie, cultuur, technologie en samenleving niet als afzonderlijke domeinen worden behandeld. Dit vraagt niet enkel om innovatie, maar ook om een vorm van diplomatie tussen verschillende belangen, kennisvormen, levenswerelden en meer-dan-menselijke betrokkenen. Voor onderzoekers, beleidsmakers, burgers en maatschappelijke organisaties betekent dit een uitnodiging om verder te denken dan sectorale oplossingen en om de complexiteit van water als gedeelde leefomgeving te omarmen.
AANPAK
We starten met een reeks hyphenating workshops en andere transdisciplinaire ontmoetingsmomenten. Waar relevant zullen de activiteiten worden geflankeerd door artistiek onderzoek en cultuurprogramma’s rond waterkwesties. In 2027, bijvoorbeeld, verweven we onze activiteiten met het programma Water als Weefsel, waarmee de Stad Gent in samenwerking met de gemeente Terneuzen, North Sea Port, Nesse en diverse maatschappelijke partners, haar tweehonderdjarig bestaan viert van het kanaal. In dialoog met deze partners wil de Stadsacademie de aanwezige waterexpertise binnen de Universiteit Gent samenbrengen en verbinden met kennis en ervaring uit de regio en met expertise van andere hogeronderwijsinstellingen, waaronder HZ University of Applied Sciences en het Delta Climate Center in Nederland.
Na 2027 zal de focus verruimen naar andere watercontexten, zonder daarbij het belang van lokale verankering uit het oog te verliezen. Tegelijk vertrekken we vanuit het inzicht dat waterlichamen nooit op zichzelf staan, maar deel uitmaken van onderling verbonden hydro-ecologische en maatschappelijke netwerken. We werken ook toe naar een masterproefatelier. Door onderzoekers, kunstenaars, beleidsmakers, ondernemers, overheidsdiensten en maatschappelijke organisaties samen te brengen, wil een Kwestie van Water ruimte creëren voor nieuwe verbindingen tussen kennis, praktijk en verbeelding.